ШЫҢҒЫЗ ХАН
Библиографиялық сипаттама
Шыңғыз хан / Исақұлов Е., Оразбай З. – Нұр-Сұлтан : Фолиант, 2020. – ISBN 978-601-338-583-9.
- Автор
- Исақұлов Е., Оразбай З.
- Баспа
- Фолиант
- Шыққан жылы
- 2020
- Сыныптау индексі (ӘОЖ)
- —
- Тіл
- Қазақ тілі
- Басылым түрі
- Кітап
- Басылым елі
- —
- Қолжетімділік
- Барлығына қолжетімді
Сипаттама
Жеті жүз жыл бұрын парсы тілінде жазылған, кезінде барлық оқымыстылары мойындаған және «ортағасырлық энциклопедия» ретінде танылған Рашид ад-Диннің «Жамиғ ат-тауарих» атты кітабын бүгінгі күні бүкіл әлем жұртшылығы бұдан ақиқат тарихты ешкім жазбаған деп санайтыны белгілі. Бұл кітапта келтірілген деректердің XIII-XIV ғасырларда Иран мемлекетінде хандық құрған Шыңғыз хан әулетінің қазналарында аса құпиялықпен сақталған «Алтын дәптер» мен басқа да дереккөздерінен алынғаны туралы Рашид-ад-Дин өзінің кітабында бірнеше рет атап өткен. Аталған кітап әлем жұртшылығына тек XIX ғасырда ғана танымал бола бастаған.Ең алғаш француз және ағылшын тіліне аударылған.1858-1888 жылдары И.Н. Березин өзінің «История монголов» және «История Чингис-хана» деген екі үзіндісін орыс тілінде жариялаған. 1936-1952 жылдар аралығында СССР Ғылым Академиясының шығыстану институтының ғалымдары «Жамиғ ат-тауарихты» толығымен орыс тіліне аударған. Осы аудармалардың нәтижесінде, сол кездерден бері әлем жұртшылығының санасында Шыңғыз ханның шыққан тегі «моңғол» деген ұғым қалыптасқан. Ата-бабамыздың төл тарихы жазылған «Жамиғ ат-тауарих» қазақ тіліне алғаш рет 2016-2018 жылдар аралығында Халықаралық Түркі академиясында аударылды.Оны аударған араб,парсы және шағатай тілдерінің маманы, Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасының Ғұламалар кенесінің мүшесі, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің аға ғылыми қызметкері Зәріпбай Жұманұлы Оразбай. «Жамиғ ат-тауарихтың» қазақшасы мен орысшасын салыстырып зертеу барысында оның орысша аудармасында өрескел қателіктер мен бұрмалаулардың орын алғандығы анықталды. Соның нәтижесінде тайпалардың, адамдардың, жерлердің, таулардың, өзендер мен көлдердің атаулары мен тарихтары адам айтқызсыз өзгерістерге ұшыраған, қазіргі Шығыс Қазақстан облысындағы Ертіс пен Бұрқан Қалдұн тауларындағы өзендердің алқабын мекендеген түркілердің мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз хан мен оның руының атауы «моңғол» деп қате аударылып, мұғулдар мен олардың ежелгі көршілері болған керейлер мен наймандардың ата-мекендерінің орындары аудармашылардың қолымен Ертіс пен Бұрқан Қалдұннан бір сәтте Моңғолия жеріне апарылған,сөйтіп олар «моңғолға» айналған. Тарихты бұрмалаушылар осы айтқандармен ғана шектеліп қоймай,сол кездегі көне карталарға керекті «түзетулер» еңгізіп,Бұрқан мен Қалдұн таулары мен ол таулардан бастау алатын өзендердің, түркі тайпалары мен оның мұғул тармағының мекендерінің орындары мен атауларын сан рет өзгерткен.Олардың осы әрекеттерінің іздерін немістердің,шведтер мен орыстардың көне карталары мен кітаптарынан көруге болады. Сонымен қатар, жоғарыда көрсетілген «Алтын дәптер» мен Шыңғыз ханның Иранда хандық құрған әулетінің қазналарында сақталған басқа да деректердің мұғул жазуымен және мұғул тілінде жазылғаны анықталды.Ал оларды өндеп,олардың негізінде «Жамиғ ат-тауарихтың» бірінші және екінші томына кірген түркілер мен оның мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның шежірелері мен тарихын алғаш мұғул тілінде жазып, дайындаған Болат чинсаң екендігі белгілі болды. Сонан соң, ол деректерді Рашид-ад-Дин бастаған ғылыми топ өздерінде бар басқада деректермен қосып парсы тіліндегі «Жамиғ ат-тауарих» еңбегін жазған. Рашид ад-Диннің айтуынша, түркілер мен оның мұғул тармағының тарихының аса білгірі болған бұл Болат чинсаң атты ұлы әмір сол кездері Иран мен Тұран әскерлерінің қолбасшысы,әлем мемлекеттерінің басқарушысы болған.Оны кезінде Құблай қаған Иранға елші етіп жіберген. Бір өкініштісі,осы айтылған деректер әлі күнге дейін әлем жұртына белгісіз болып келген.Олардың барлығы «Жамиғ ат-тауарихты» қазақшаға аударған соң жүргізілген зерттеу барысында ғана анықталды. «Жамиғ ат-тауарихтың» қазақшасы бес томнан тұрады және оның таралымы өте аз. Кітап ортағасырларда қалыптасқан ерекше жазба стилінде жазылған,ондағы келтірілген деректер тым шашыранқы,сондықтан оларды бірге жинақтап,бірден түсіну қою өте қиын. Сонымен қатар, «Жамиғ ат-тауарих» жазылғаннан бері жеті жүз жыл өтті.Содан бері түркі және мұғул тайпалары түрлі тармақтарға бөлініп, жаңа руларларға айналды,жаңа атаулар алды, ал олардың кейбіреулерінің ежелгі атаулары тіпті ұмыт болған. Жоғарыда айтылғандай мұғулдар мекендеген жерлердің, таулардың,сулар мен көлдердің атаулары да сан рет өзгерді. Осылардың бәрін ескере отырып, біздер «Жамиғ ат-тауарих» келтірілген түркілер мен оның мұғул тармағына қатысты ең маңызды деректерді іріктеп алып,олардың негізінде «Шыңғыз хан» деген кітап жаздық.Оны енді Сіздердің назарларыңыза ұсынып отырмыз. Бұл кітапқа «Жамиғ ат-тауарихта» келтірілген деректерден басқа XV және XVI ғасырларда парсы тілінде жазылған Шараф ад-Дин Әли Йаздидің «Зафар намасы» мен Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты туындыларынан түркі және мұғул тайпаларының пайда болған уақыттары туралы, түркілердің мұғул тармағынан шыққан Шыңғыз ханның шежіресі Нұх (а.с.) мен Адам (а.с.) атаға тірелетіні жайлы, Әмір Темірдің Шыңғыз ханға өте жақын аталас туыс екендігі, 1269 жылы Шыңғыз ханның Қайду хан атты немересінің бастамасымен шақырылған Талас құрылтайының шешімімен құрылған Моғолстан және Алтын Орда мемлекетерінің Керей мен Жәнібек сұлтандар 1465 жылы құрған Қазақ хандығымен ұштасатыны жөніндегі өте құнды және тың деректер қосылды. Сонымен қатар,айтылған мәселелер туралы XVII-XXI ғасырларда шыққан көне карталар мен кітаптардан көрсетілген түркілерге қатысты нақты да бұлтартпайтын деректер келтіріліп, оларға кітап беттерінде тиісті түсініктемелер мен қосымшамалар берілді. Бұл кітап қазақ халқының рухани жаңғыруына,әсіресе біздің жастарымыздың рухын көтеріп, олардың еліміздің жарқын болашағы үшін жан аямай ат салысуына зор ықпал етеді деп ойлаймыз.
Оқу залын пайдалану қағидалары
«Қазақстан Республикасының Президенттік орталығы» республикалық мемлекеттік мекемесі директорының 2026 жылғы «____» қыркүйектегі № ______ бұйрығымен бекітілген
1. Жалпы ережелер
1.1. «Қазақстан Республикасының Президенттік орталығы» республикалық мемлекеттік мекемесінің оқу залын пайдалану қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар, Президент орталығы) Қазақстан Республикасының Конституциясына, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне, «Мәдениет туралы», «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңдарына, Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысының 2023 жылғы 28 тамыздағы № 05/255 бұйрығымен бекітілген «Қазақстан Республикасының Президенттік орталығы» республикалық мемлекеттік мекемесі туралы ережеге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес әзірленді.
1.2. Осы Қағидалар Президент орталығының оқу залын пайдалану тәртібін, пайдаланушыларға қызмет көрсету шарттарын, сондай-ақ пайдаланушылар мен Кітапхана жұмысы қызметі қызметкерлерінің құқықтары мен міндеттерін айқындайды.
1.3. Президент орталығының кітапхана қоры мекеменің кітапхана қорының бөлігі болып табылады және Қазақстан Республикасының заңнамасында және Президент орталығының ішкі құжаттарында белгіленген тәртіппен есепке алынуға, сақталуға және оның сақталуы қамтамасыз етілуге тиіс.
1.4. Президент орталығының кітапхана ресурстарын пайдалану құқығы Президент орталығының пайдаланушылары ретінде тіркелген Қазақстан Республикасының азаматтарына және шетел азаматтарына осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен беріледі.
1.5. Осы Қағидалар оқу залының барлық пайдаланушылары үшін міндетті.
2. Оқу залын пайдалану тәртібі
2.1. Оқу залы – пайдаланушыларға кітапхана құжаттарымен оларды мекемеден тыс жерге шығармай, тікелей Президент орталығының үй-жайында жұмыс істеу мүмкіндігін беретін кітапханалық қызмет көрсету нысаны.
2.2. Оқу залында пайдаланушыларға қызмет көрсету өтеусіз негізде жүзеге асырылады.
2.3. Пайдаланушының оқу залына кіруі Президент орталығы белгілеген тәртіппен пайдаланушының сәйкестендіру нөмірі (ID-нөмірі) негізінде жүзеге асырылады.
2.4. Оқу залының жұмыс режимі: сейсенбі – жексенбі: сағат 09:00-ден 18:30-ға дейін, дүйсенбі – демалыс күні. Пайдаланушылар оқу залына сағат 18:15-ке дейін кіре алады.
2.5. Іс-шаралар, регламенттік, техникалық және өзге де жұмыстар жүргізілген кезеңде, сондай-ақ Президент орталығының ішкі құжаттарында көзделген өзге де жағдайларда оқу залына кіру уақытша шектелуі немесе тоқтатыла тұруы мүмкін.
2.6. Президент орталығының пайдаланушысы ретінде тіркелу кезінде адам осы Қағидалармен танысады және олармен танысқанын әрі оларды сақтау міндеттемесін растайды. Танысқанын растау пайдаланушының жеке қолтаңбасы арқылы не Президент орталығы белгілеген тәртіппен электрондық нысанда жүзеге асырылады.
2.7. Осы Қағидаларды бұзған не Президент орталығының кітапхана қорына немесе өзге де мүлкіне залал келтірген пайдаланушылар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауапты болады.
2.8. Кәмелетке толмағандар келтірген зиян үшін жауапкершілік Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес айқындалады.
2.9. Кітапхана құжаттары жоғалған немесе бүлінген жағдайда пайдаланушы келтірілген залалды Қазақстан Республикасының заңнамасында және Президент орталығының ішкі құжаттарында белгіленген тәртіппен және шарттарда өтеуге міндетті.
2.10. Жоғалған немесе бүлінген кітапхана құжаттары Кітапхана жұмысы қызметімен келісу бойынша Қазақстан Республикасының заңнамасында және Президент орталығының ішкі құжаттарында белгіленген тәртіппен баламалы құжаттармен ауыстырылуы мүмкін.
3. Пайдаланушылардың құқықтары мен міндеттері
3.1. Пайдаланушылардың:
- Президент орталығының кітапхана құжаттарын және негізгі кітапханалық-ақпараттық қызметтерін тегін пайдалануға;
- қажетті ақпаратты іздеу және іріктеу кезінде Кітапхана жұмысы қызметі қызметкерлерінен консультациялық көмек алуға;
- оқу залында жұмыс істеу үшін Президент орталығы ұсынатын компьютерлер мен бағдарламалық қамтылымды берілген өкілеттіктер шегінде пайдалануға;
- кітапханалық қызмет көрсету мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының заңнамасында және Президент орталығының ішкі құжаттарында белгіленген тәртіппен ұсыныстармен, ескертулермен және шағымдармен жүгінуге құқығы бар.
3.2. Пайдаланушылар:
- кітапхана құжаттарын алу кезінде пайдаланушының сәйкестендіру нөмірін (ID-нөмірін) көрсетуге;
- осы Қағидаларды және оқу залының белгіленген жұмыс режимін сақтауға;
- оқу залында тыныштықты, қоғамдық тәртіпті және мінез-құлық қағидаларын сақтауға;
- басқа пайдаланушыларға және Президент орталығының қызметкерлеріне құрметпен қарауға;
- кітапхана құжаттары мен ақпараттық ресурстарды пайдалану кезінде Қазақстан Республикасының авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңнамасының талаптарын сақтауға;
- кітапхана құжаттарына, жабдыққа, жиһазға және Президент орталығының өзге де мүлкіне ұқыпты қарауға;
- оқу залының үй-жайлары мен жабдығын тек мақсаты бойынша пайдалануға;
- санитариялық және өрт қауіпсіздігі талаптарын сақтауға;
- Президент орталығына келген кезде сырт киімді белгіленген тәртіпке сәйкес гардеробқа тапсыруға;
- оқу залына жеке жұмыс материалдарын, оның ішінде диссертацияларды, дәптерлерді және өзге де құжаттарды Президент орталығы белгілеген тәртіппен алып кіруге;
- төтенше жағдай, оның ішінде өрт, дүлей зілзала, техногендік авария, террористік акт немесе оны жасау қатері туындаған кезде Президент орталығы қызметкерлерінің, сондай-ақ объектіні күзетуді жүзеге асыратын ұйымдар қызметкерлерінің талаптары мен нұсқауларын дереу орындауға және белгіленген эвакуациялау тәртібін сақтауға міндетті.
3.3. Пайдаланушыларға:
- ақпараттық жүйелер мен ресурстарға қол жеткізу үшін берілген өздерінің сәйкестендіру деректерін, оның ішінде логин мен парольді басқа адамдарға беруге;
- тыныштықты, қоғамдық тәртіпті және белгіленген мінез-құлық қағидаларын бұзуға;
- оқу залында алкогольдік, есірткілік немесе өзге де мас күйде, сондай-ақ қауіпсіздікке қатер төндіретін немесе басқа адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзатын күйде болуға;
- кітапхана құжаттарына қандай да бір өзгерістер енгізуге, оның ішінде астын сызуға, белгілер қоюға, түзетулер жасауға, парақтарды бүктеуге немесе құжаттарды өзге де тәсілмен бүлдіруге;
- кітапхана құжаттарын Кітапхана жұмысы қызметі қызметкерлерінің рұқсатынсыз оқу залынан тыс жерге шығаруға және үшінші тұлғаларға беруге;
- кітапхана құжаттарының парақтарын, жекелеген беттерін, фотосуреттерін, сызбаларын, маркаларын және өзге де құрамдас бөліктерін алып тастауға;
- оқу залында сырт киіммен, оның ішінде сырт киімді қол жүгі ретінде ұстап отыруға;
- Президент орталығының ішкі талаптарында көзделген жағдайларды қоспағанда, оқу залына тамақ өнімдерін, сусындарды және ірі габаритті заттарды алып кіруге;
- оқу залындағы тыныштықты бұзатын дыбыстық сүйемелдеуі бар ұялы телефондар мен өзге де құрылғыларды пайдалануға;
- уәкілетті қызметкердің рұқсатынсыз компьютерлер мен басқа да жабдықтың баптауларын өзгертуге, сондай-ақ бағдарламалық қамтылым орнатуға;
- Кітапхана жұмысы қызметі қызметкерлерімен алдын ала келіспей және Қазақстан Республикасының авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңнамасының талаптарын ескермей, кітапхана құжаттарын фото-, бейне-, аудиожазбаға түсіруге, сканерлеуге және көшірмесін жасауға;
- Президент орталығының басшылығымен алдын ала келіспей, оқу залында экскурсиялар, сабақтар, дәрістер, тұсаукесерлер және өзге де іс-шаралар өткізуге тыйым салынады.
4. Кітапхана жұмысы қызметінің құқықтары мен міндеттері
4.1. Кітапхана жұмысы қызметінің:
- пайдаланушылардан осы Қағидаларды сақтауды талап етуге;
- осы Қағидаларда және Президент орталығының ішкі құжаттарында көзделген жағдайларда пайдаланушылардың кітапхана ресурстарына және оқу залына кіруін уақытша шектеуге немесе тоқтата тұруға;
- пайдаланушы осы Қағидаларды, қауіпсіздік талаптарын не Қазақстан Республикасының заңнамасын бұзған жағдайда жекелеген қызметтерді көрсетуден бас тартуға;
- кітапхана қорына, жабдыққа және Президент орталығының өзге де мүлкіне келтірілген залалды Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен өтеуді талап етуге;
- осы Қағидаларды бұзған адамдарға қатысты Қазақстан Республикасының заңнамасында және Президент орталығының ішкі құжаттарында көзделген өзге де шараларды қолдануға құқығы бар.
4.2. Кітапхана жұмысы қызметі:
- пайдаланушыларға осы Қағидаларға сәйкес қызмет көрсетуді қамтамасыз етуге;
- пайдаланушыларға кітапханалық-ақпараттық қызметтер, оларды алу тәртібі және оқу залының жұмыс режимі туралы ақпарат беруге;
- пайдаланушылардың кітапхана ресурстарына белгіленген тәртіпке сәйкес қол жеткізуін қамтамасыз етуге;
- пайдаланушылардың оқу залында жұмыс істеуі үшін тиісті жағдайларды қамтамасыз етуге;
- кітапхана қорының сақталуын қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдауға;
- пайдаланушыларға қызмет көрсету мәдениеті мен сапасын қамтамасыз етуге;
- кітапхана қорын насихаттауға және оқуға деген қызығушылықты дамытуға жәрдемдесуге;
- пайдаланушылардың дербес деректерін өңдеу кезінде Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарын сақтауға міндетті.
5. Қорытынды ережелер
5.1. Әкімшілік және Кітапхана жұмысы қызметінің қызметкерлері пайдаланушылардың қараусыз қалдырылған жеке заттарының жоғалуы немесе бүлінуі үшін жауапты болмайды, жауапкершілік Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген жағдайларды қоспағанда.
5.2. Осы Қағидалармен реттелмеген мәселелер Қазақстан Республикасының заңнамасымен және Президент орталығының өзге де ішкі құжаттарымен реттеледі.
5.3. Осы Қағидалардың ережелері Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келген жағдайда Қазақстан Республикасы заңнамасының нормалары қолданылады.
5.4. Осы Қағидаларға өзгерістер мен толықтырулар белгіленген тәртіппен енгізіледі және Президент орталығы директорының бұйрығымен бекітіледі.
5.5. Осы Қағидалар бекітілген күнінен бастап күшіне енеді және оларға өзгерістер енгізілгенге не олар күші жойылды деп танылғанға дейін қолданылады.
*Президент орталығы осы ережелерге өзгеріс енгізуге құқылы.